De speelruimte voor kerken wordt ingeperkt onder invloed van de opkomst van de islam. En: Wilders verdient lof omdat hij kerken onder een verbodsartikel wil laten vallen.
’Kerken hadden en hebben nog steeds een ongekende vrijheid in Nederland”, zegt Fabian Keijzer. De jurist is een van de auteurs van ' Schurende relaties tussen recht en religie’, een onderzoek van het Instituut voor Integratie en Sociale Weerbaarheid van de Rijksuniversiteit Groningen.

De in de wet vastgelegde speelruimte voor kerkgenootschappen is aan verandering onderhevig. Er was een balans, zegt kandidaat- notaris Keijzer in Arnhem, maar die wordt herijkt.

De heersende gedachte was decennia: laat die kerken maar in hun hoekje, de boel seculariseert toch al verder de marge in. Keijzer: „Men vroeg zich af hoe relevant een discussie over de vrijheid van kerken was.”

Maar met de komst van de islam, '11 september', de hoofddoekjeskwestie en de imam die toenmalig minister Verdonk een hand weigerde te geven, is een herziening van de verhouding tussen kerk en staat nodig.

Dat die twee helemaal gescheiden zijn, was altijd al een illusie. Neem de zaak van ene meneer Van R., een christelijk gereformeerd dooplid te Ede dat zich wilde uitschrijven. Hij was nog wel gelovige, maar niet meer van die kerk. Er moest een advocaat aan te pas komen om de kerk te bewegen haar lid uit te schrijven – en toen begon het gedoe pas echt. Want de predikant achtte het nodig in een kerkdienst te bidden voor Van R. die 'U en het teken van uw verbond de rug toekeert' en zich van Gods 'woorden niets meer aantrekt’.

Uiteindelijk moest de dominee bakzeil halen; hij mocht bidden wat hij wilde, maar pleegde met dat gebed wel een onnodige inbreuk op Van R.'s persoonlijke levenssfeer.

Op dit moment staat een bestaand privilege op de tocht: dat van de predikant die een geheel eigen positie inneemt. Hij is geen kleine zelfstandige en geen werknemer. Die langgekoesterde uitzonderingspositie wankelt. Bij imams heeft de rechter al verschillende malen uitgesproken dat die een gewoon arbeidscontract hebben. De onderzoekers stellen dat lagere rechters inmiddels het 'imam-arrest' volgen,en niet het primaat van het kerkelijk recht volgen. Als hogere rechters ook die kant opgaan, dan wordt de dominee een dominee die je makkelijk kunt ontslaan.

Dat 'danken' de kerken niet alleen aan de islam in Nederland, maar ook aan zichzelf, meent Keijzer. „Ze hebben tegenwoordig sollicitatieprocedures en functioneringsgesprekken. Dan maak je jezelf kwetsbaar.”

In Nederland zijn religies gelijkwaardig – de tijd van de bevoorrechte religie ligt twee eeuwen achter ons. Tot groot verdriet van orthodox-protestanten; laatst uitte een kerkbestuurder van de Gereformeerde Gemeenten – het derde protestantse kerkgenootschap van Nederland – zijn bezorgdheid erover in het Reformatorisch Dagblad. „Als de overheid wil weten wat er in de moskee wordt gezegd, moeten we ermee rekenen dat de overheid ook wil weten wat er bij ons gepreekt wordt.”

Dat is een 'gerede angst', vindt Keijzer. „De rechter gaat steeds verder in het ingrijpen in kerkelijke zaken.”

Maar, aldus 'Schurende relaties', „toetsing van uitspraken van geestelijken door de rechter is niet nieuw en past in de Nederlandse traditie.”

Over de implicaties daarvan is het boek duidelijk.

Aan de ene kant is de juridische speelruimte voor kerkgenootschappen veel groter dan moskeeorganisaties op dit moment benutten, zegt Keijzer. Dat biedt perspectief voor moslims.

Aan de andere kant: Als er een gevaar dreigt voor de openbare orde, kan een organisatie worden verboden. Deze 'verbodenverklaring' kent wel een uitzonderingsgeval: ze geldt niet voor kerkgenootschappen. Tot grote woede van Geert Wilders (toen nog van 'groep Wilders') en Joost Eerdmans (LPF). Die hebben in 2004 een wetsvoorstel ingediend om die uitzonderingspositie te schrappen.

Ze hadden daar duidelijk niet het oog op kerken, maar op moskeeën waar onverdraagzame taal werd gebezigd, en erger. Hun voostel haalde het niet. Maar als het aan de onderzoekers ligt, komt die wet er alsnog, om excessen tegen te gaan. „Toepassing van het verbodsartikel op kerkgenootschappen, zou een goede manier zijn om uitwassen tegen te gaan in een maatschappij waarin een veelheid aan godsdiensten vertegenwoordigd is.”

De auteurs van 'Schurende relaties', geschreven met steun van het ministerie van Binnenlandse Zaken, zijn echter verdeeld over deze opmerkelijke aanbeveling. Keijzer: „Het is naar mijn inzicht te zeer ingegeven door angst voor de islam. Ik heb geprotesteerd tegen deze passsage, maar die staat er toch in. Daar ben ik niet gelukkig mee.”