De PVV is in zijn ogen geen partij, geen institutie, maar een beweging, zonder structuur en zonder een gemeenschappelijk normatief kader. Niet democratisch georganiseerd, dus ook zonder verantwoordingsplicht van de leider. En zonder verplichtingen van de aanhangers: lid worden is immers niet mogelijk – zo de PVV-sympathisanten dat al zouden willen.

De PVV-kiezer is ondertussen bang en onwetend, zegt Zijderveld, van oorsprong theoloog. „De islam is nog meer verdeeld dan het protestantisme. Waar heeft Wilders het over? Maar mensen weten dat niet. Ook in kleine dorpen, waar geen Marokkaan of Turk woont, zijn mensen doodsbang voor de islam.”

De maatschappelijke ontwikkelingen zijn te snel gegaan, analyseert Zijderveld. „In de jaren vijftig zei je nog: hee, daar loopt een neger! We zijn in dertig jaar een multi-etnische samenleving geworden en er is een vreemde godsdienst gekomen, de islam. Die ontwikkelingen zijn helemaal nieuw voor Nederland, we snappen die godsdienst en die culturen niet. Toen ik in in New York woonde, keek ik mijn ogen uit. Allemaal verschillende mensen, verschillende kleuren. Ze woonden in hun eigen wijken – dat gemengde wonen is helemaal niet nodig. Maar ze waren wél allemaal Amerikaan.”

advies: Artikel lezen